Аз Самарқандем мо.

 

То рӯзгори муқовиматҳои Аҳмадшоҳи Масъуд , бар зидди лашкариёни шӯравӣ ва толибони зодаи Покистон, аз торихи мардуми Даҳбеди Самарқанд, ки бошандагони навоҳии Панҷшери Афғонистони имрӯзин аждодони худро зодаи он ҷо медонанд, на ҳама огоҳӣ доштанд. Инҷониб ҳанӯз дар солҳои донишҷӯӣ, ҳангоми дар шаҳри Мазори Шариф якуним сол маъмурият доштанам, аз гуфтори коргарони панҷшерӣ шунида будам, ки ниёкони хешро аз деҳаи Даҳбеди Самарқанд мегумориданд. Пас аз бозгашти Афғонистон бо таваҷҷӯҳ ба номи «Даҳбед» дарёфтам, ки мардуми деҳоти Туда ва Қаратоғи ноҳияи Ҳисор, деҳаи Лангари Сангвор, деҳоти Сари Пул, Сангдара, Зелолак, Сияҳфарк (қадобаи Яхсӯ – Бахшу), Баландсари ноҳияи Ховалинг, деҳаи Дуоби ноҳияи Мӯъминобод ва бахше аз мардуми Масчоҳ аждодони хешро зодагони Даҳбеди Самарқанд медонанд. Ин мардум бо қомати баланд, чеҳраи ориёӣ ва ғайрату ғурури вижаи худ аз дигарон тафовут доштанд. Аз пирсолон шунида будем, ки зулмпешагони манғитӣ сад нафар саркашони сарбаланди дараи Яхсӯйро, ки дар кони тиллои Шукнов кор мекарданд, бо дасту пои баста, зинда миёни деворҳо гузошта, бо гилу лой  пӯшонданд, вале ғурури он мардумро шикаста натавонистанд. Гаҳе хаёли банда ба он рӯзгори дури пурошӯб, ба ҳангоми чун мӯру малах сарозер шудани барбариёни аъҷуҷу маъҷӯҷ сӯи сарзамини падаронамон, пурсишеро ба миён меовард, ки бо чи ранҷҳое аждодонамон занону кӯдакони худро гирифта, дар кӯҳсорон паноҳ бурдаанд. Ва таасуфангез буд, ки пажӯҳишгарони унвондор нигари хешро ба чунин мавзӯи муҳими худогоҳии табории тоҷикон маътуф надоштаанд.  Соле пеш нависандаи пуркору боҳавсалаи тоҷик, Саид Раҳмон ба хотири бозтоби зиндагӣ ва пайкори Аҳмадшоҳи Масъуд, ба сони ҷаҳонгардони ғайрирасмӣ, дар кишвари Афғонистон, аз ҷумла дар сарзамини Панҷшер, пайи пойи он сарсупурдаи қавми тоҷикро ҷустуҷӯ карда, романи пурҳаҷму пурмуҳтаво, зери унвони «Масъуди сипаҳсолор», берун оварда буд. Дар ин асари торихиву адабӣ нависанда таваҷҷӯҳи хонандаро ғолибан ба зиндагиву пайкори Аҳмадшоҳи Масъуд ҷалб кардааст ва пеши худ ҳадаф нагузоштааст, ки пиромуни саргузашти муҳоҷирати тоҷикон аз маркази фарҳангии худ, Самарқанд ба кӯҳсорони дури Вароруду Хуросон кундуковҳо намояд. Инак чанде пеш донишмандони донои тоҷик, Ҳаким Қурбони Хуросонӣ ва Ғолиб Ғоиб, ки замонеро ба сурати тарҷумони мушовирони Иттиҳоди Шӯравӣ дар Афғонистон гузаронида буданд, акнун ба Панҷшер сафар карда, ба зиндагии мардуми ин сарзамин нигари бинишварона кардаанд ва натиҷаи пажӯҳиши худро дар китобе гирд овардаанд, ки шоистаи ситоиш мебошад. Ковишу биниши ин ду марди донишӣ, зери унвони «Панҷшер – сарзамини мардхез», бо хатҳои кирилӣ ва форсӣ дар нашрияи Кобул ба табъ расидааст. Дар ин рисолаи фишурда кори ниҳоят пурмуҳтавое анҷом ёфтааст, ки ҳар шахси донишии пайваста ба омӯзишу бозшинохти гузаштаи тоҷикон, метавонад аз бардоштҳои ҷолиб баҳраманд гардад. Чунончи мавзӯи пайвастагии шахсияти илмии Бухоро чун Хоҷа Абдулхолиқи Ғиждувонӣ, ки дар деҳаи Тӯли Панҷшер хокдон дорад, бо ниёконаш дар Ғиждувон, ки низ марқаде доранд, дархӯри аҳамият мебошад.  Ё ҳамчунон Хоҷа Муҳаммад Орифи Ревгарӣ, ки дар Бухоро марқади бошукӯҳ дорад ва наберааш дар мазори деҳаи Ореви Панҷшер маъвои доимӣ гузидааст. Ин бузургворон аз ҷумлаи 5 пирони Панҷшер мебошанд, ки назар ба ривояти мардум, аз Самарқанд ба Панҷшер ҳиҷрат намудаанд. Аммо ончуноне дида мешавад, ду тан аз он пирон, зодагони Бухоро низ будаанд.  Ҷолиб он аст, ки муаллифони рисолаи номбурда, вожаи «Даҳбед» ва даҳбедиёнро вобаста ба тариқати тасаввуф донистаанд ва ин дарёфти ишон бар пояи мантиқ устувор аст, зеро аслан тасаввурнопазир аст, ки аз як деҳае бо номи овозаманди Даҳбед, чунин шумори мардум ба чандин навоҳии Афғонистон ва Тоҷикистон ҳиҷрат намуда бошанд. Яъне шумори муҳоҷирони даҳбедӣ аз зарфияти як деҳа берун мебошад ва чуноне дар пеш ишора гардид, аз ҷумлаи 5 пири сарвари муҳоҷирон, 2 тан орифони Бухоро будаанд. Ба огаҳон пӯшида нест, ки дар асри XV мелодӣ, дар Самарқанду Бухоро ҷараёни «Нақшбандия» ривоҷи бештар дошта, мардуми он билод ба равияҳои Тайфурия, Ҷунайдия, Кубравия, Коссория, Сайёрия, Нурия, Саҳлия, Ҳаллоҷия, Маломатия гароида будаанд. Инҷониб гумон дорам, ки гароиш ба тариқатҳои гуногуни тасаввуф ҷанбаи пешгирӣ намудан аз омезиши тоҷикон бо қавмҳои ғолиби чодарнишинро низ доштааст, ки ин мавзӯъ шоистаи омӯзиш ва таҳлили ҷудогона мебошад.

            Аз китоби «Панҷшер – сарзамини мардхез» бори дигар метавон натиҷагирӣ кард, ки барои маҳв сохтани қавми тоҷик ва роҳ надодани онҳо бар мақоми ҳукуматронии Хуросону Вароруд, душманон маҳз аз бовариҳои мардуми динпаноҳи тоҷик кор гирифтаанд. Ончуноне ки Аҳмадшоҳи Масъуд, Бурҳониддини Раббонӣ ва дигар сарони муҷоҳиддини дини ислом, замоне дар Покистон паноҳ ҷуста, аз он ҷо барои аз байн бурдани давлати демократимаоби Сардор Довудхон ва шӯравигароёни Таракиву Кормалу Наҷибулло ҳамла бурдаву ғолиб омадаанд ва бо сарварии профессори улуми диннӣ, шахсияти барҷастаи ҷаҳони ислом, сарвари муҷоҳиддин, Бурҳониддини Раббонӣ, ҷумҳурии исломӣ бунёд намуданд. Гӯё дигар муҷоҳидон ба ҳадафи хеш расидаанд. Аммо фошистони паштунгаро, бо раҳнамоиву ёрии бевоситаи кишвари дигари мусалмонӣ, Ҷумҳурии исломии Покистон, боз ҳам ба баҳонаи ҷорӣ кардани «исломи пок», даст ба қатли ом заданд. Ва дар пушти террористони Аҳмадшоҳи Масъудро кушта, ашхосе қарор доштанд дар даст тасбеҳ, зери шиору парчамҳои исломӣ; террористони араб ва толибони сияҳкори паштунӣ. Воқеан ин қатли омҳо такрори дигарест дар торихи ҳазорсолаи хунини тоҷикон, ки бо баҳонаи густариши ислом, бо хутбаҳои халифаҳои Бағдод, сарони қабоили қарахонӣ, қарахитоӣ, салҷуқӣ, сабуктегинӣ – ғазнавӣ, темурлангӣ, шайбонӣ ва қараманғитиву оқманғитӣ, ба мардуми дар нисбат ба онҳо мусалмонтар раво дида буданд. Бад – он гуна ки дар китоби «Панҷшер — сарзамини мардхез » омадааст, «Аҳмадшоҳи Масъуд душмани ҳама гуна ифроту тафрит дар дин буд. Ӯ толибони ифротиро танқид карда мегуфт, ки дар масоили исломӣ мавқеи миёнаро ишғол намудан лозим аст на ифротро» (саҳ. 49). На танҳо душманони миллати тоҷик барои маҳв сохатни тоҷикон ва аз ҳам дар дурӣ нигаҳ доштани форсиёни Ирону Афғонистону Тоҷикистон ниқоби диннӣ ба сар мекашанд, балки хонҳои маводи мухаддир дар киштукор, таҳия ва тиҷорати он аз либоси диннӣ кор мегиранд. Аҳмадшоҳи Масъуд ифротгароии толибонро «фашизми мазҳабӣ» номидааст, ки гӯёву равост: «Толибҳо фошистони мазҳабӣ ҳастанд. Ҳирси онҳо бекарон аст. Раҳбарони толибҳо хаёли арбобии ҷаҳонро дар сар мепарваранд. Мақсади онҳо на танҳо Афғонистон аст, балки сарзаминҳои  ҳамҷавори он Тоҷикистон, Узбакистон, Туркманистон ва агар  фурсат шавад ба Қазоқистон мерасад.»(саҳ. 33, баргирифта аз китоби Шамсулҳақи Ориёнфар, «Дар роҳҳои Аҳмадшоҳи Масъуд».)

Муаллифон як бахши китоби хешро «Даҳбед» унвонгузорӣ карда, бо тасбит намудани мансубияти панҷшериён ба ин маскани самарқандиҳо, кӯшидаанд иллатҳои муҳоҷирати тоҷикони сарзамини Варорудро ба сахразорони Панҷшер дарёбанд. Дар ҷараёни омӯзиш ва таҳлили сарчашмаҳои торихӣ ва сӯҳбат бо одамоне, ки хешро аз дудмони даҳбедиҳои самарқанд мегуморанд, чи дар Тоҷикистону Узбакистон ва чи дар Афғонистон, натиҷагирӣ кардаанд, ки муҳоҷирати мардуми Даҳбеди Самарқанд ба кӯҳсорони Хатлон, Ҳисор ва Панҷшер дар се навбат, ё мавҷ ба миён омадааст ва сабаби асосии тарки зодбум ихтиёр намудани даҳбедиён, ишғоли сарзамини онҳо бо дасти қабилаҳои кӯчнишини узбакӣ будааст. Мавҷи нахустини муҳоҷират ба кӯҳсорони Хатлону Бадахшон бад – он иллат ба миён омадааст, ки “… соли 1501 узбакони шайбонӣ Самарқанд ва деҳоти атрофи онро забт карда, сарзаминро ва мардуми онро, хусусан хоҷагонро ба қатл расонданд.” Дар ин бора муаллифони рисола бо ишора ба “Бобурнома” и Бобур Мирзо, “Равзат – ус – сафо” и Мирхонд, “Ҳабиб – ус – сияр” и Хондамир, аз нигоштаҳои А.А. Семёнов унвонии “Матриалы по истории таджиков и узбеков в Средней Азии”, Сталинабад, 1954,  чунин иқтибоси дигаре овардаанд, ки “… мардуми зиёд аз Самарқанду атрофи он ба Хуросон ва вилоятҳои кӯҳистони Бухорои Шарқӣ – Ҳисору Хатлону Бадахшон ҳиҷрат намудаанд.” Муаллифон ҳамчунон тахмин задаанд , ки Ёрибекхони соли 1657 ба мирии Бадахшон гумошта шуда, аз ҷумлаи муҳоҷирони Даҳбеди Самарқанд будааст. Мавҷи дуввуми муҳоҷирони даҳбедӣ дар замони ҳукуматронии Абдулазизи Аштархонӣ (1647 — 1681) ва Субҳонқулихон (1681 – 1702) ба сӯи Бадахшону Ҳиндустон сурат гирифтааст. Муаллифон вазъи ногувори даҳбедиёнро чунин ба қалам овардаанд: “Дар замони ҳукмронии Абдулазизхон мардуми таҳҷоӣ аз ғорату чаповули қабилаҳои кӯчнишини узбакӣ исён бардоштанд ва паёмади он пурра сӯхта хароб шудани Даҳбед гардид. Маҳз дар ҳамин давра мавҷи муҳоҷират ба кӯҳсорони Хатлону Бадахшону Панҷшер сарозер гардид.” (саҳ. 85). Мавҷи севвум ва аз ҳама калони муҳоҷирати даҳбедиён  дар соли 1743 – 45 рух додааст. Он рӯзгор ба давраи ҳукуматронии Абдулфайзхони бесалоҳият рост меояд. Далоили ба куштору торумор гирифтор намудани мардуми маҳаллӣ ҳамчунон бар пояи пажӯҳишҳои торихнигорони русӣ, аз ҷумла В.Л. Вяткин устувор гардидааст: “ Узбакҳое, ки ба ҳавзаи ҳосилхези дарёи Зарафшон меомаданд, ҳар қабилаву авлоди онҳо минтақаҳои муайянеро ишғол мекарданд. Аксар вақт номи қабила ё авлод ба номи он минтақа мегузашт… Аз ҳамин сабаб ҳам имрӯзҳо мо ба як қатор деҳаҳо вомехӯрем, ки номи қабилаҳои туркиро доро мебошанд, аз қабили Баҳрин, Хитой ва ғайраҳо. Дар айни замон қабилаҳои узбакӣ барои гирифтани заминҳои ҳамсояҳои худ, заминҳои қабилаҳои дигар ва заминҳои мардуми маҳаллӣ ҷанг мекарданд.” (Вяткин В.Л. “Материалы к истории..”, саҳ.15,16, баргирифта аз саҳ.87 китоби “Панҷшер – сарзамини мардхез.”)

            Шоиста ба ёдоварист, ки торихи ишғоли сарзамини тоҷикон ва муҳоҷирати ночори онҳо ба сахразорони пушти рӯдҳои ҷӯшонро туркшиноси барҷастаи Фаронса, Рене Гроссе, дар китоби пурҳаҷму пурмуҳтавои хеш “Императории саҳронавардон”, ниҳоят равшану возеҳ бознамоёндааст. Ин донишманди жарфбин торихи сарозер шудани қавмҳои саҳрогардро ба сарзаминҳои ободони Вароруд ва Ирон марҳила ба марҳила бозгӯ намуда, барбарият ва гурези онҳоро аз шаҳрнишинӣ ва боғдориву киштварзӣ равшану гӯё ба тасвир овардааст. Аз ҷумла ба ин нукта ишора дорад, ки муғулони шайбониву чағатоӣ, барои густариши чарогоҳҳо, тоҷиконро маҷбур сохтанд, ки замини падаронро тарк карда, ба кӯҳсорон паноҳ ҷӯянд. Рене Гроссе навиштааст: “Тоҷик тавониста буд он воҳаҳоеро, ки даври шаҳрҳо вуҷуд дорад ,ба боғҳои дилкашу зебои сарв ва ба гулзорҳои фиребандае, ки Умари Хайём ва Саъдӣ васф намудаанд, табдил кунад.  Аммо аз атрофи ин шаҳрҳо ва аз ҳудуди ин боғҳову гулистонҳо ки гузаштед, марғзорҳои беҳудуду беҳисорро мебинед, ки саҳронавардон дар он ҷоҳо машғули кӯч мебошанд ва галлаҳои сиёҳи худашонро ба тарафи обишхӯре роҳнамоӣ мекунанд ва бо қарияҳои мутаҳаррикашон ва сиёҳчодаронашон ба бодияпаймоӣ ва биёбонгардӣ пардохтаанд .”(Р. Гроссе, “Императории саҳронавардон”, тарҷумаи Абдулҳусайни Майкада, чопи Теҳрон, с.1989, саҳ.274) Чунин аст сабаби муҳоҷирати мардуми ғаюри Даҳбеди Самарқанд, ки низ  порае аз сарнавишти талхи тоҷикон мебошад. Ҳамон гуна, ки донишманди доно, Стюарт Бреску овардааст, “ба ҳангоми ба ранҷ андар омадан инсон ба кӯҳҳо фирор мекунад.” (“Когда человеку плохо, он убегает в горы”.)

            Яке аз арзишҳои дигари китоби “Панҷшер – сарзамини мардхез” ин аст, ки муаллифон ба мавзӯи ҳамгуниву ҳамсонии ойину шеваи рӯзгордории панҷшериён ва мардуми Самарқанду Хатлону Бадахшону Ҳисор, таваҷҷӯҳи вижа зоҳир намудаанд. Агарба таври гузаро расму ойинҳои мардуми иронитаборро дар густураи буду боши торихиашон аз халиҷи Форс то марзҳои Чин чашмандоз кунем, хоҳем дарёфт, ки бештари суннатҳо ва шеваҳои деҳнишиниву рӯзгордории мардумони ин паҳна, аз маросими “гаҳворабандон”, то ҷашнгирии Наврӯз ҳамсониҳо дошта, ҳамзамон дархӯри вижагиҳое низ мебошанд. Бад – он гуна ки дар Панҷшер ба ҳангоми издивоҷ маросимҳои “Ҳинобандон”, “Саршӯён”, “Ҷойғундорон” ривоҷ дорад, дар Самарқанд низ ин ойинҳо нигаҳдорӣ шудааст. Дар рисолаи номбурда чанд порча аз таронаҳои маросимӣ ёдовар шудааст, ки дар миёни мардумони Самарқанд ва Панҷшер роиҷанд. Муаллифон албатта пеши худ ҳадаф нагузоштаанд, ки ба омӯзишу таҳлили фарогири ҳама паҳлӯҳои расму ойинҳои хоси авлодони зодаи Даҳбеди Самарқанд, паӯҳиши жарфу густурда бибахшанд. Гумон ба яқин аст, ки ин фасли китоб ва ишораҳо дар мавриди пайвастагии даҳбедиён  ба тариқати тасаввуф, коршиносони риштаи худковӣ ва мардумшиносии тоҷикро барои анҷоми чунин кори савоб вомедорад.

Пеш аз ба поён расондани ин навиштор, боясти ёдовар шуд, ки муаллифон ба торихи номи (топоними) Панҷшер саҳифаеро бахшидаанд ва зимнан ба ёдкарди номи Панҷшер дар сарчашмаҳои торихӣ таваҷҷӯҳи хоса додаанд. Афзун ба овардаҳои муаллифон, шоиста ба гуфтан аст, ки дар “Шоҳнома” – и Ҳаким Фирдавсӣ чанд бор ин макон ба шакли “Панҷҳер” ёд шудааст:

                                   Дигар Панҷҳеру дари Бомиён,

                                   Сари марзи Ирону ҷои каён.

Топоними Панҷшер дар сарчашмаҳои торихии дигар низ ба гунаи  “Панҷҳер” ба чашм мехӯрад. Аз ҷумла: “Панҷҳер – яке аз навоҳии Балх аст. Панҷшер шаҳрест дар кӯҳе ниҳода ва қариб 10 000 мард дар ӯ бошанд. Боғу бӯстону оби равон бошад, лекин кишоварзӣ накунанд…. Рӯди Панҷҳер дар миёни шаҳр меравад ва рӯди Панҷҳер аз Ҷориёна бигзарад ва то ба Фарвон (Парвон) расад ва ба замини Ҳиндустон равад.” (“Масолику мамолик”, саҳ. 216 — 219). “Яъқубӣ номи Панҷҳерро ба гунаи “Банҷҳор” овардааст.” (“Ал — булдон”, саҳ. 64)

Дар поён ин ишораро боиста медонем, ки интишори таълифоте чун рисолаи донишмандони пуркор, Ҳаким Қурбони Бохтарӣ ва Ғолиб Ғоиб “Панҷшер – сарзамини мардхез”, дархӯри суду фоидаи бисёре мебошад, дар роҳи парваришу ташаккули андешаи худогоҳии табории тоҷикон. Хуб мебуд агар китоби номбурда дар Тоҷикистон низ бозчоп гашта, пеши дидори донишандӯзони тоҷик қарор мегирифт.

Реклама

Один ответ

  1. Чаноби Мирзоён. Ба акидаи ман, хурмати забон танхо аз маколаи дурудароз навиштан иборат нест; хурмати забон хангоми навиштани макола мушаххасй, дурустии истифодаи вожахо, хуруф, аломатхои китобат ва … мебошад. Агар фикри дигаре доред, лутфан, онро бинависед.
    Расул.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s

%d такие блоггеры, как: